Case study điển hình - Bài học từ thép và gỗ dán

TÓM TẮT

Nếu như lý thuyết về phòng vệ thương mại (PVTM) được xây dựng từ các văn bản quy phạm khô khan, thì thực tiễn thi hành lại được viết bằng những con số thiệt hại hàng tỷ USD và sự tồn vong của các ngành công nghiệp chủ lực. Bài viết này thực hiện một cuộc giải phẫu chi tiết đối với ba nhóm mặt hàng mang tính biểu tượng nhất của Việt Nam: "cơn địa chấn" thuế 456,23% của ngành Thép, cuộc chiến Gỗ dán đầy rủi ro pháp lý trong giai đoạn 2024–2025 và sự hồi sinh ngoạn mục của ngành Mía đường sau khi Việt Nam đóng vai trò nguyên đơn khởi kiện lẩn tránh. Nghiên cứu tập trung bóc tách các học thuyết pháp lý mới như "trợ cấp xuyên quốc gia" (cross-border subsidies) và tác động của cơ chế "quốc gia thay thế" (surrogate country) trong bối cảnh Việt Nam vẫn bị duy trì quy chế nền kinh tế phi thị trường (NME). Thông qua các hồ sơ vụ việc cụ thể, bài viết cung cấp một cẩm nang chiến lược cho doanh nghiệp trong việc quản trị rủi ro chuỗi cung ứng và minh bạch hóa dữ liệu kế toán để thích ứng với trật tự thương mại đối ứng năm 2025.

1. VỤ VIỆC THÉP: THÉP CÁN NGUỘI (CRS) VÀ TÔN MẠ (CORE) SỬ DỤNG NGUYÊN LIỆU NHẬP KHẨU (HRC) TỪ VÙNG LÃNH THỔ BỊ ÁP THUẾ

Ngành Thép là "chiến trường" khốc liệt nhất của các hành vi lẩn tránh, ghi dấu sự dịch chuyển của Việt Nam từ một "địa chỉ gia công" bị áp thuế trừng phạt sang một "nguyên đơn" chủ động bảo vệ thị trường nội địa.

1.1. Di sản của bản án Thép cán nguội và Tôn mạ (CRS & CORE)

Vào năm 2018–2019, Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC) đã ban hành phán quyết gây rúng động ngành thép Việt Nam khi khẳng định các sản phẩm thép cán nguội (CRS) và thép chống ăn mòn (CORE) xuất khẩu từ Việt Nam đã lẩn tránh thuế chống bán phá giá và chống trợ cấp đang áp dụng với hàng Trung Quốc.

Bản chất kỹ thuật: DOC xác định rằng việc sử dụng thép cán nóng (HRC) – nguyên liệu chính để sản xuất thép ống và thép lá – nhập khẩu từ Trung Quốc, Hàn Quốc hoặc Đài Loan để gia công cán nguội và mạ tại Việt Nam chỉ cấu thành sự "chuyển đổi không đáng kể" (minor or insignificant processing).

Hệ quả kinh tế kinh hoàng: Những lô hàng không chứng minh được nguồn gốc nguyên liệu sạch (không từ các nước bị áp thuế) đã bị áp mức thuế tổng cộng lên tới 456,23%. Giá trị xuất khẩu các mặt hàng này sang Mỹ năm 2019 đạt hơn 260 triệu USD nhưng đã sụt giảm ngay lập tức khi chi phí thuế vượt xa giá trị hàng hóa.

Bài học xương máu: Vụ việc này phơi bày lỗ hổng trong việc quản lý nguồn gốc nguyên liệu. Một khi DOC phát hiện sự gia tăng đột biến của xuất khẩu từ Việt Nam đi kèm với sự giảm sút xuất khẩu từ nước bị áp thuế gốc, họ sẽ sử dụng các chứng cứ sẵn có bất lợi (AFA) nếu doanh nghiệp không cung cấp được hồ sơ đối soát minh bạch.

1.2. Mặt trận Thép HRC năm 2025: Vụ việc AC03.AD20 (Việt Nam là nguyên đơn)

Sau nhiều năm "đỡ đòn", năm 2025 chứng kiến bước tiến của Việt Nam trong việc tự vệ chủ động. Ngày 27/10/2025, Bộ Công Thương chính thức khởi xướng điều tra chống lẩn tránh đối với thép cán nóng (HRC) nhập khẩu từ Trung Quốc.

Hành vi lẩn tránh qua vài milimet: Hai doanh nghiệp sản xuất thép lớn nhất Việt Nam là Hòa Phát và Formosa đã cung cấp bằng chứng cho thấy các nhà sản xuất Trung Quốc thực hiện thay đổi không đáng kể đặc tính sản phẩm để né thuế. Cụ thể, sau khi thép HRC khổ rộng dưới 1.880 mm bị Việt Nam áp thuế chống bán phá giá vào tháng 7/2025 (mã vụ việc AD20), các doanh nghiệp Trung Quốc đã điều chỉnh khổ rộng lên trên 1.880 mm để lọt qua mô tả sản phẩm bị áp thuế.

Đột biến kim ngạch: Số liệu hải quan cho thấy lượng thép HRC khổ rộng từ Trung Quốc nhập khẩu vào Việt Nam trong 6 tháng đầu năm 2025 đạt gần 650.000 tấn, tăng khoảng 15 lần so với cùng kỳ. Riêng tháng 6/2025, lượng nhập khẩu tăng tới 26 lần so với tháng 6/2024.

Thiệt hại ngân sách: Các chuyên gia ước tính nếu áp theo mức thuế hiện tại (23,01 - 27,83%), lượng thép "biến hình" này đã làm ngân sách nhà nước thất thu khoảng 90 triệu USD (tương đương gần 2.300 tỷ đồng).

2. VỤ VIỆC GỖ DÁN: GỖ CỨNG TỪ NƯỚC LÁNG GIỀNG SƠ CHẾ TẠI VIỆT NAM RỒI XUẤT SANG MỸ

Ngành Gỗ dán Việt Nam đang đối mặt với những thử thách pháp lý tinh vi nhất, nơi khái niệm "lẩn tránh" được mở rộng sang cả các yếu tố trợ cấp chính phủ.

2.1. Đại án Gỗ dán trang trí A-552-851 năm 2025

Vào ngày 11/06/2024, DOC chính thức khởi xướng điều tra kép chống bán phá giá (AD) và chống trợ cấp (CVD) đối với gỗ dán trang trí và gỗ dán cứng từ Việt Nam.

Quy mô và đối tượng: Vụ việc liên quan đến gần 100 công ty của Việt Nam, trong bối cảnh xuất khẩu gỗ dán của Việt Nam sang Mỹ năm 2024 đạt khoảng 244 triệu USD.

Học thuyết "Trợ cấp xuyên quốc gia" (Cross-border Subsidies): Đây là một điểm mới đáng lo ngại trong POI 2025. Mỹ cáo buộc rằng sự kiểm soát của Chính phủ Trung Quốc đối với nguồn cung ván bóc (veneer) cung cấp cho các nhà máy tại Việt Nam đã tạo ra lợi thế gián tiếp về chi phí sản xuất. Điều này cho thấy Mỹ sẵn sàng áp thuế phòng vệ ngay cả khi nước trung gian (Việt Nam) không trực tiếp cấp trợ cấp cho doanh nghiệp.

2.2. Tác động của quy chế NME và Bẫy "Quốc gia thay thế"

Việc Hoa Kỳ duy trì trạng thái Nền kinh tế phi thị trường (NME) đối với Việt Nam vào ngày 02/08/2024 đã đặt doanh nghiệp gỗ vào thế bất lợi tuyệt đối trong việc giải trình.

Cơ chế Surrogate Country: Vì không công nhận giá trị thực tế của Việt Nam, DOC dự kiến sử dụng dữ liệu từ Indonesia làm quốc gia thay thế để tính toán giá trị thông thường cho gỗ dán.

Biên độ thuế hủy diệt: Biên độ phá giá cáo buộc dao động từ 138,04% đến 152,41%. Những doanh nghiệp không kịp nộp đơn xin hưởng thuế suất riêng rẽ trong vòng 21 ngày hoặc không trả lời bảng câu hỏi Lượng và Giá trị (Q&V) sẽ mặc định chịu mức thuế trừng phạt toàn quốc cao nhất.

 

3. QUY TRÌNH ĐIỀU TRA, CÁCH DOANH NGHIỆP VIỆT GIẢI TRÌNH VÀ KẾT QUẢ PHÁN QUYẾT

Dựa trên kinh nghiệm từ các vụ kiện thép và gỗ, quy trình phản ứng chiến lược của doanh nghiệp đã được chuẩn hóa để tăng cơ hội chiến thắng.

3.1. Trình tự 7 bước trong điều tra chống lẩn tránh tại Việt Nam

Theo Luật Quản lý ngoại thương 2017 và Nghị định 86/2025/NĐ-CP, một vụ việc được triển khai qua các giai đoạn:

Nộp đơn yêu cầu: Các hiệp hội hoặc doanh nghiệp nội địa cung cấp bằng chứng sơ bộ về hành vi lẩn tránh.

Khởi xướng điều tra: Bộ Công Thương ban hành quyết định chính thức (như vụ thép HRC là ngày 27/10/2025).

Bản câu hỏi (Questionnaire): Cơ quan điều tra gửi bảng hỏi cho nhà sản xuất nước ngoài và nhà nhập khẩu.

Lựa chọn bị đơn bắt buộc: Dựa trên dữ liệu Q&V để chọn ra các doanh nghiệp kiểm tra sâu.

Thẩm tra tại chỗ (Verification): Các chuyên viên đối soát trực tiếp dữ liệu sổ cái với dây chuyền sản xuất thực tế.

Kết luận sơ bộ: Công bố các biên độ thuế tạm thời (như vụ pin mặt trời có mức thuế lên tới 292,61%).

Phán quyết cuối cùng: Áp thuế chính thức (thời hạn thường là 12 - 18 tháng sau khi khởi xướng).

3.2. Check-list sinh tồn cho doanh nghiệp

Nhân sự: Thành lập đội nhóm chuyên trách (Lead case, Pháp lý, Tài chính, Vận hành).

Khớp dữ liệu: Tổng giá trị xuất khẩu trên mẫu Q&V phải khớp hoàn toàn với bảng cân đối thử và sổ cái tổng hợp.

Hồ sơ minh bạch: Lưu trữ chứng từ nguyên liệu trung gian, hóa đơn mua hàng và bản vẽ kỹ thuật trong ít nhất 5 năm.

4. NHỮNG THẮNG LỢI TRONG TỰ VỆ: CASE STUDY ĐƯỜNG MÍA VÀ SƠ-MI RƠ-MOÓC

Không phải mọi vụ kiện đều kết thúc với án phạt. Sự minh bạch đã giúp nhiều ngành hàng Việt Nam lật ngược thế cờ.

4.1. Sự hồi sinh của ngành Mía đường

Vụ việc điều tra chống lẩn tránh sản phẩm đường mía (mã vụ việc AC02-AD13.AS01) là một thắng lợi lịch sử.

Kết quả: Việt Nam áp thuế chống bán phá giá 42,99% và chống trợ cấp 4,65% đối với các công ty từ 5 nước ASEAN lẩn tránh thuế đường Thái Lan.

Hiệu quả thực tiễn: Niên vụ 2024–2025, sản lượng đường đạt hơn 1,266 triệu tấn (tăng 114,2% so với vụ trước), diện tích thu hoạch tăng hơn 26.000 ha. Năng suất đường đạt 6,69 tấn/ha, đưa Việt Nam vươn lên dẫn đầu khu vực khu vực ASEAN.

4.2. Án lệ Sơ-mi rơ-moóc tại Canada

Tháng 5/2025, Cơ quan Dịch vụ biên giới Canada (CBSA) chính thức kết luận sản phẩm sơ-mi rơ-moóc nhập khẩu từ Việt Nam không lẩn tránh biện pháp PVTM đang áp dụng với Trung Quốc.

Lý do: CBSA ghi nhận Việt Nam có quy trình sản xuất phức tạp, đầu tư lớn cho cơ sở hạ tầng và R&D, không đơn thuần là sự "thay đổi nhỏ". Đây là thông tin cực kỳ tích cực, chứng minh rằng nếu doanh nghiệp đầu tư thực chất, họ có thể vượt qua các rào cản phòng vệ khắt khe nhất.

5. KẾT LUẬN: ĐỪNG ĐỂ "VẠ LÂY" LÀM MẤT CƠ HỘI CHIẾN LƯỢC

Khép lại các Case Study tiêu biểu, chúng ta nhận ra ranh giới giữa thành công và thất bại nằm ở sự trung thực và tính hệ thống của dữ liệu.

Trong kỷ nguyên thương mại đối ứng năm 2025, với mức thuế chung 20% từ Mỹ , việc bị dán nhãn "lẩn tránh" sẽ tước đi mọi cơ hội hưởng ưu đãi thuế 0% theo danh mục Đối tác tương đồng. Việt Nam cần tiếp tục vận hành hiệu quả Hệ thống cảnh báo sớm (Trav Online) để hỗ trợ doanh nghiệp nhận diện rủi ro trước khi "cơn lốc" điều tra ập đến.

Nguồn trích dẫn

1. Raw Honey From the Socialist Republic of Vietnam: Final Results of Antidumping Duty Changed Circumstances Review - Federal Register, https://www.federalregister.gov/documents/2024/08/07/2024-17418/raw-honey-from-the-socialist-republic-of-vietnam-final-results-of-antidumping-duty-changed

2. U.S. Chooses to Retain Vietnam's Non-Market Economy Status Despite Reforms, https://www.vietnam-briefing.com/news/us-chooses-to-retain-vietnams-non-market-economy-status-despite-reforms.html/

3. United States Initiates Anti-Dumping and Countervailing Duty ..., https://aslgate.com/united-states-initiates-anti-dumping-and-countervailing-duty-investigations-on-vietnamese-plywood/

4. Circumvention, Evasion, and Enforcement of Antidumping and Countervailing Duty Orders Before Commerce and Customs - Court of International Trade, https://www.cit.uscourts.gov/sites/cit/files/CIT22_Circumvention%2CEvasion%2CEnforcement_Antidumping_Countervailing_Orders.pdf

5. Certain Paper Plates From the People's Republic of China: Initiation of Circumvention Inquires on the Antidumping and Countervailing Duty Orders - Federal Register, https://www.federalregister.gov/documents/2025/08/22/2025-16164/certain-paper-plates-from-the-peoples-republic-of-china-initiation-of-circumvention-inquires-on-the

6. Việt Nam – Mỹ: thỏa thuận thuế đối ứng mới 'mở lối' cho các ngành ..., https://vietstock.vn/2025/10/viet-nam-8211-my-thoa-thuan-thue-doi-ung-moi-8216mo-loi8217-cho-cac-nganh-xuat-khau-chu-luc-768-1366001.htm

7. Chuyên gia nói gì về khung thỏa thuận thuế quan giữa Mỹ và Việt Nam?, https://nld.com.vn/chuyen-gia-noi-gi-ve-khung-thoa-thuan-thue-quan-giua-my-va-viet-nam-196251027140924783.htm

8. Tuyên bố chung Việt Nam-Hoa Kỳ về Hiệp định Thương mại đối ứng, https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/tuyen-bo-chung-viet-nam-va-hoa-ky-ve-khuon-kho-hiep-dinh-thuong-mai-doi-ung-cong-bang-va-can-bang-119251027073925482.htm

9. Việt Nam - Hoa Kỳ công bố Tuyên bố chung về Khuôn khổ Hiệp định Thương mại đối ứng, https://baochinhphu.vn/viet-nam-hoa-ky-cong-bo-tuyen-bo-chung-ve-khuon-kho-hiep-dinh-thuong-mai-doi-ung-102251026170648115.htm

10. Việt - Mỹ công bố tuyên bố chung về Hiệp định thương mại đối ứng - VnExpress, https://vnexpress.net/viet-my-cong-bo-tuyen-bo-chung-ve-hiep-dinh-thuong-mai-doi-ung-4955976.html