Việt Nam ở vị thế "Nguyên đơn" - Tự vệ trước làn sóng hàng hóa lẩn tránh

TÓM TẮT

Trong hơn một thập kỷ, hình ảnh doanh nghiệp Việt Nam xuất hiện trên các mặt báo quốc tế với tư cách “bị đơn” trong các vụ kiện phòng vệ thương mại (PVTM) đã trở thành điều quen thuộc. Việt Nam thường bị xem là bên phòng thủ, bị động đối mặt với các cáo buộc lẩn tránh, bán phá giá hoặc trợ cấp. Tuy nhiên, bước sang giai đoạn 2024–2025, cục diện đã thay đổi một cách căn bản. Sự trưởng thành của hệ thống pháp luật nội địa, áp lực cạnh tranh từ hàng hóa giá rẻ tràn vào và yêu cầu bảo vệ chuỗi cung ứng trong nước đã buộc Việt Nam phải chuyển mình.

Lần đầu tiên, Việt Nam không chỉ “đỡ đòn” mà còn chủ động sử dụng các công cụ điều tra chống lẩn tránh để bảo vệ thị trường nội địa. Đây là sự chuyển dịch mang tính chiến lược, đánh dấu việc Việt Nam bước vào vai trò của một nguyên đơn quyết đoán, sẵn sàng phản công trước các hành vi gian lận thương mại xuyên biên giới. Bài viết này phân tích sâu sự chuyển dịch đó, thông qua các vụ việc điển hình như mía đường ASEAN, thép cán nóng HRC và phương pháp luận điều tra dựa trên mô hình thương mại – một công cụ đang đưa Việt Nam tiến gần hơn tới chuẩn mực của DOC (Hoa Kỳ) và EC (EU).

1. SỰ DỊCH CHUYỂN CHIẾN LƯỢC: TỪ “ĐỠ ĐÒN” SANG “PHẢN CÔNG” 

Trong suốt hơn một thập kỷ, Việt Nam thường xuyên xuất hiện trong các báo cáo PVTM quốc tế với tư cách là “bị đơn”, phải giải trình, cung cấp dữ liệu và chống đỡ trước các cáo buộc bán phá giá, trợ cấp hoặc lẩn tránh thuế. Tính đến hết tháng 8/2025, Việt Nam đã phải đối mặt với gần 300 vụ việc PVTM do nước ngoài khởi xướng – một con số phản ánh mức độ hội nhập sâu rộng nhưng cũng cho thấy Việt Nam đã trở thành điểm đến của các dòng hàng hóa bị áp thuế tìm cách “mượn đường”.

Sự gia tăng đột biến của các vụ kiện khiến Việt Nam nhận ra rằng nếu tiếp tục duy trì trạng thái bị động, nền sản xuất trong nước sẽ bị tổn thương nghiêm trọng. Các ngành thép, gỗ, hóa chất, dệt may, điện tử… đều chịu sức ép lớn từ hàng hóa giá rẻ tràn vào, đặc biệt là từ Trung Quốc và ASEAN. Những dòng hàng này không chỉ cạnh tranh về giá mà còn đe dọa trực tiếp đến sự tồn tại của các doanh nghiệp nội địa vốn có biên lợi nhuận mỏng và năng lực tài chính hạn chế.

Trong bối cảnh đó, Việt Nam buộc phải chuyển từ tư thế “đỡ đòn” sang “phản công”. Đây không chỉ là sự thay đổi về kỹ thuật pháp lý, mà là sự chuyển dịch chiến lược mang tính chủ quyền thương mại. Việt Nam đã xây dựng được một khung khổ pháp lý tương đối hoàn thiện, tạo nền tảng để chủ động điều tra và áp dụng biện pháp chống lẩn tránh:

- Luật Quản lý ngoại thương 2017 – lần đầu tiên đặt ra cơ chế pháp lý đầy đủ cho các biện pháp PVTM. 

- Nghị định 10/2018/NĐ-CP – quy định chi tiết về trình tự, thủ tục điều tra chống lẩn tránh. 

- Các thông tư hướng dẫn – chuẩn hóa phương pháp thu thập dữ liệu, phân tích mô hình thương mại và đánh giá giá trị gia tăng.

Nhờ hệ thống pháp lý này, Bộ Công Thương có quyền tự khởi xướng điều tra khi phát hiện dấu hiệu bất thường trong dòng chảy thương mại, thay vì phải chờ doanh nghiệp nộp đơn. Đây là bước tiến lớn, đưa Việt Nam từ vị thế bị động sang chủ động, từ “đỡ đòn” sang “phản công”, và từ nạn nhân của các vụ kiện trở thành một chủ thể có năng lực bảo vệ thị trường của chính mình.

Sự chuyển dịch này còn mang ý nghĩa chiến lược trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị ngày càng gay gắt. Khi các nền kinh tế lớn như Mỹ, EU, Ấn Độ đều tăng cường sử dụng PVTM như một công cụ bảo hộ, Việt Nam không thể đứng ngoài cuộc. Việc chủ động điều tra và áp dụng biện pháp chống lẩn tránh không chỉ giúp bảo vệ doanh nghiệp nội địa mà còn gửi đi thông điệp rõ ràng: Việt Nam không chấp nhận trở thành “trạm trung chuyển” cho hàng hóa gian lận.

2. “VỤ VIỆC” MÍA ĐƯỜNG: BÀI HỌC VỀ SỰ KIÊN QUYẾT TRONG ASEAN 

Vụ việc mía đường là minh chứng điển hình đầu tiên cho năng lực điều tra chống lẩn tránh đa quốc gia của Việt Nam. Sau khi Việt Nam áp thuế chống bán phá giá và chống trợ cấp lên đường mía Thái Lan, dòng chảy thương mại lập tức dịch chuyển bất thường qua 5 quốc gia ASEAN trung gian:

- Campuchia 

- Lào 

- Indonesia 

- Malaysia 

- Myanmar 

Điều đáng chú ý là các quốc gia này không có năng lực sản xuất đường lớn, nhưng lượng đường xuất khẩu sang Việt Nam lại tăng đột biến chỉ trong vài tháng. Đây là dấu hiệu điển hình của hành vi lẩn tránh có tổ chức: hàng Thái Lan được đưa qua các nước trung gian để hưởng thuế suất ưu đãi 5% theo ATIGA thay vì mức thuế gần 50% áp lên Thái Lan.

Để xử lý vụ việc, Việt Nam đã áp dụng phương pháp phân tích Pattern of Trade, đối chiếu:

- Năng lực sản xuất thực tế của từng nước 

- Lượng đường nhập khẩu vào Việt Nam 

- Sự thay đổi bất thường sau khi thuế có hiệu lực 

- Tốc độ tăng trưởng không tương xứng giữa sản lượng và xuất khẩu 

- Dấu hiệu “đột biến song song” trong dòng chảy thương mại 

Kết quả cho thấy sự gia tăng không tương xứng, chứng minh hành vi lẩn tránh có tổ chức. Việt Nam đã áp thuế chống lẩn tránh, giúp hồi sinh hàng loạt nhà máy đường trong nước, bảo vệ sinh kế cho hàng vạn nông dân và khẳng định rằng Việt Nam sẵn sàng hành động khi lợi ích quốc gia bị đe dọa.

Vụ việc mía đường cũng tạo ra một tiền lệ quan trọng: Việt Nam có thể điều tra đa quốc gia trong ASEAN, và có thể chứng minh hành vi lẩn tránh dựa trên dữ liệu thương mại, không cần phải chứng minh từng lô hàng cụ thể. Đây là bước tiến lớn trong năng lực thực thi PVTM của Việt Nam.

3. “MẶT TRẬN” THÉP CÁN NÓNG (HRC) NĂM 2025 

Năm 2025 chứng kiến một cuộc đối đầu trực diện trong ngành thép – ngành vốn được xem là “xương sống” của công nghiệp Việt Nam. Các doanh nghiệp lớn như Hòa Phát và Formosa đã chủ động yêu cầu chính phủ bảo vệ thị trường trước làn sóng thép giá rẻ từ Trung Quốc. Đây là lần đầu tiên ngành thép Việt Nam thể hiện sự chủ động mạnh mẽ như vậy, thay vì chỉ phản ứng khi bị kiện.

3.1. Vụ việc AC03.AD20 – Cuộc đấu trí về nguồn gốc

Ngày 17/11/2025, Cục Phòng vệ thương mại phát hành bản câu hỏi điều tra chống lẩn tránh đối với thép cán nóng (HRC) có xuất xứ từ Trung Quốc. Đây là vụ việc có ý nghĩa chiến lược, bởi HRC là nguyên liệu đầu vào của nhiều ngành công nghiệp khác như cơ khí, ô tô, năng lượng tái tạo, đóng tàu và thiết bị công nghiệp.

Nguyên đơn cáo buộc rằng các nhà sản xuất Trung Quốc đã:

- Thực hiện thay đổi nhỏ về thành phần hóa học 

- Thêm Boron hoặc Titanium ở mức tối thiểu 

- “Biến hình” thép không hợp kim (thuế 7%) thành thép hợp kim (thuế 0%) 

Mục tiêu là né thuế nhập khẩu và né các biện pháp PVTM hiện hành. Đây là hành vi lẩn tránh điển hình theo Section 781(c) của Hoa Kỳ, và Việt Nam đã áp dụng cách tiếp cận tương tự.

Doanh nghiệp có thời hạn trả lời bản câu hỏi trước 17:00 ngày 24/12/2025. Kết quả vụ việc sẽ định hình lại thị trường thép Việt Nam trong năm 2026, đặc biệt trong bối cảnh nhu cầu HRC tăng mạnh từ các ngành công nghiệp nền tảng.

3.2. Áp lực kép từ quốc tế

Trong khi Việt Nam điều tra hàng Trung Quốc, chính thép Việt Nam lại đang bị EU và Mỹ soi xét. EU đang điều tra thép cán nguội nhập khẩu từ Việt Nam vì nghi ngờ lẩn tránh thuế áp lên Indonesia. Mỹ cũng đang theo dõi sát sao các dòng thép Việt Nam để phát hiện dấu hiệu sử dụng nguyên liệu Trung Quốc.

Điều này đặt Việt Nam vào thế “hai mặt trận”: vừa phải bảo vệ thị trường nội địa, vừa phải chứng minh sự minh bạch của mình trước các đối tác lớn. Để duy trì uy tín, Việt Nam buộc phải áp dụng tiêu chuẩn điều tra khắt khe tương đương quốc tế, đảm bảo rằng mọi kết luận đều dựa trên bằng chứng vững chắc và quy trình minh bạch.

 

4. PHƯƠNG PHÁP LUẬN TRONG ĐIỀU TRA: “MÔ HÌNH THƯƠNG MẠI” 

Để đưa ra kết luận khẳng định về lẩn tránh, Việt Nam áp dụng phương pháp luận tương đồng với DOC (Hoa Kỳ) và EC (EU). Đây là bước tiến quan trọng, giúp Việt Nam nâng cấp năng lực điều tra và tăng tính thuyết phục trong mọi quyết định.

Ba tiêu chí quan trọng nhất gồm:

4.1. Sự thay đổi dòng chảy thương mại

Kim ngạch xuất khẩu từ nước bị áp thuế sang nước trung gian tăng vọt ngay sau khi lệnh thuế có hiệu lực. Đây là dấu hiệu “đột biến song song” – một trong những chỉ báo mạnh nhất của hành vi lẩn tránh.

4.2. Tính chất “nhỏ hoặc không đáng kể”

Cơ quan điều tra đánh giá xem quy trình gia công tại nước trung gian có làm thay đổi bản chất sản phẩm hay không. Nếu chỉ là lắp ráp đơn giản, thay đổi bao bì, dán nhãn hoặc điều chỉnh nhỏ về thành phần hóa học, sản phẩm vẫn bị coi là lẩn tránh.

4.3. Mối quan hệ liên kết (Affiliation)

Cơ quan điều tra kiểm tra xem bên xuất khẩu và bên lắp ráp có cùng chủ sở hữu, cùng chuỗi cung ứng hoặc cùng kiểm soát hay không. Nếu có, khả năng lẩn tránh có tổ chức là rất cao.

Việc áp dụng phương pháp luận này giúp Việt Nam tiến gần hơn tới chuẩn mực quốc tế, đồng thời tạo ra một hệ thống điều tra minh bạch, có khả năng chống chịu trước các tranh chấp thương mại phức tạp trong tương lai.

5. KẾT LUẬN: TỰ VỆ LÀ ĐỂ CẠNH TRANH CÔNG BẰNG

Vị thế nguyên đơn của Việt Nam trong năm 2025 là một tín hiệu tích cực, cho thấy Việt Nam đã biết cách sử dụng luật chơi quốc tế để bảo vệ lợi ích quốc gia. Tuy nhiên, thách thức vẫn còn rất lớn. Việt Nam phải cân bằng giữa việc bảo hộ sản xuất trong nước và duy trì quan hệ thương mại với các đối tác lớn như Trung Quốc và ASEAN.

Trong bối cảnh quan hệ Việt – Mỹ có bước tiến quan trọng với Tuyên bố chung tháng 10/2025, việc Việt Nam mạnh tay chống lẩn tránh đối với hàng hóa từ nước thứ ba cũng là cách để chứng minh rằng Việt Nam không phải “trạm trung chuyển” gian lận. Điều này sẽ củng cố niềm tin của Mỹ, mở đường để các mặt hàng chủ lực của Việt Nam sớm được hưởng mức thuế 0% theo quy chế “Đối tác có định hướng tương đồng”.

Tự vệ không phải là đóng cửa, mà là bảo vệ quyền được cạnh tranh công bằng. Và năm 2025 đánh dấu thời điểm Việt Nam bước vào một giai đoạn mới: không chỉ phòng thủ, mà còn chủ động định hình lại trật tự thương mại theo hướng có lợi cho mình.

Nguồn trích dẫn

1. Vấn đề đặt ra trong các cuộc điều tra lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại đối với hàng hóa xuất khẩu Việt Nam | Tạp chí Kinh tế và Dự báo, https://kinhtevadubao.vn/van-de-dat-ra-trong-cac-cuoc-dieu-tra-lan-tranh-bien-phap-phong-ve-thuong-mai-doi-voi-hang-hoa-xuat-khau-viet-nam-32054.html

2. Quy định pháp luật về điều tra chống lẩn tránh thuế phòng vệ ..., https://phaply.net.vn/quy-dinh-phap-luat-ve-dieu-tra-chong-lan-tranh-thue-phong-ve-thuong-mai-cua-hoa-ky-va-nhung-thuc-te-phap-ly-doanh-nghiep-viet-can-dac-biet-luu-y-a255789.html

3. 1 Circumvention, Evasion, and Enforcement of Antidumping and Countervailing Duty Orders Before Commerce and Customs - Court of International Trade, https://www.cit.uscourts.gov/sites/cit/files/CIT22_Circumvention%2CEvasion%2CEnforcement_Antidumping_Countervailing_Orders.pdf

4. Disposable Aluminum Containers, Pans, Trays, and Lids From the People's Republic of China: Initiation of Circumvention Inquires on the Antidumping and Countervailing Duty Orders - Federal Register, https://www.federalregister.gov/documents/2025/07/11/2025-12976/disposable-aluminum-containers-pans-trays-and-lids-from-the-peoples-republic-of-china-initiation-of

5. Certain Paper Plates From the People's Republic of China: Initiation of Circumvention Inquires on the Antidumping and Countervailing Duty Orders - Federal Register, https://www.federalregister.gov/documents/2025/08/22/2025-16164/certain-paper-plates-from-the-peoples-republic-of-china-initiation-of-circumvention-inquires-on-the

6. Federal Register/Vol. 71, No. 95/Wednesday, May 17, 2006/Notices - GovInfo, https://www.govinfo.gov/content/pkg/FR-2006-05-17/pdf/E6-7504.pdf

7. Tuyên bố chung Việt Nam-Hoa Kỳ về Hiệp định Thương mại đối ứng, https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/tuyen-bo-chung-viet-nam-va-hoa-ky-ve-khuon-kho-hiep-dinh-thuong-mai-doi-ung-cong-bang-va-can-bang-119251027073925482.htm

8. Việt Nam – Mỹ: thỏa thuận thuế đối ứng mới 'mở lối' cho các ngành ..., https://vietstock.vn/2025/10/viet-nam-8211-my-thoa-thuan-thue-doi-ung-moi-8216mo-loi8217-cho-cac-nganh-xuat-khau-chu-luc-768-1366001.htm

9. Việt Nam - Hoa Kỳ công bố Tuyên bố chung về Khuôn khổ Hiệp định Thương mại đối ứng, https://baochinhphu.vn/viet-nam-hoa-ky-cong-bo-tuyen-bo-chung-ve-khuon-kho-hiep-dinh-thuong-mai-doi-ung-102251026170648115.htm

10. Việt - Mỹ công bố tuyên bố chung về Hiệp định thương mại đối ứng - VnExpress, https://vnexpress.net/viet-my-cong-bo-tuyen-bo-chung-ve-hiep-dinh-thuong-mai-doi-ung-4955976.html

11. Chuyên gia nói gì về khung thỏa thuận thuế quan giữa Mỹ và Việt Nam? - CafeF, https://cafef.vn/chuyen-gia-noi-gi-ve-khung-thoa-thuan-thue-quan-giua-my-va-viet-nam-188251027151742988.chn